प्रदीप पाटील

निसर्गाचं भरभरून दान लाभलेला मुळशी

मुळा नदी

सह्याद्रीच्या कुशीतील मुळा नदीच्या उगमस्थानी वसलेले ऐतिहासिक मुळेश्वर मंदिर
मुळशी तालुक्यासह उजनी धरणाला पाणी पुरवठा करणारी जीवनवाहिनी असलेल्या मुळा नदीचा उगम मुळशी तालुक्यातील वायव्य दिशेचे शेवटचे गाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या देवघर या ठिकाणी होतो.हे गाव मुळशी- मावळ या दोन तालुक्याची जशी सीमा आहे. तसेच पुणे व रायगड या दोन जिल्ह्याची देखील सीमा आहे.
अलीकडील काळात सहारा सिटीमुळे जगाच्या नकाशावर आलेले हे गाव मुळा नदीच्या उगमाचे गाव म्हणून अजूनही बऱ्याच जणांना माहीती नाही. पण येथील गावाकऱ्यांनी व त्यांच्या पूर्वजानी या उगमाच्या स्मृतिचे संवर्धन करुन ठेवलेले आहे.
महाबळेश्वर येथून उगम पावणाऱ्या कृष्णा नदीच्या उगमस्थानी ज्याप्रमाणे कृष्णाईचे प्राचीन मंदिर बांधलेले आहे. त्याच पद्धतीचे छोटेसे मंदिर व गोमूख पूर्वीपासून या ठिकाणी होते.या उगमाच्या शेजारीच मुळेश्वराचे जुने ऐतिहासिक तसेच त्याला जोडूनच अलीकडील काळात त्याचा जीर्णोद्धार करुन नवीन सभामंडपाचे काम देखील करण्यात आले आहे. मुळा नदीच्या उगमाबाबत स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये दोन मतप्रवाह असलेले पहायला मिळतात. देवघर गावामध्ये असलेल्या मुळेश्वर मंदिराच्या बारवामधुन जो नैसर्गिक पाण्याचा प्रवाह खाली वाहत जातो तो उगम असावा असा एक मतप्रवाह आहे तर या मंदिरापासून पलीकडील बाजूस गावापासून अंदाजे चारशे ते पाचशे मीटरवर स्मशान भूमीच्या शेजारी बारमाही वाहत असलेला एक पाण्याचा झरा हा खरा मुळा नदीचा उगम असल्याचे सांगितले जाते. या दोनही ठिकाणी आता स्थानिक तरुणांनी व ग्रामस्थांनी पुढाकार घेऊन या दोनही उगम स्थानाच्या ठिकाणी स्वछता कार्य तसेच या ठिकाणी बारव करण्याचे कार्य हाती घेतले आहे.
अलीकडील काळात या उगमस्थानाला काही प्रमाणात प्रसिद्धी मिळाल्या मुळे येणाऱ्या भाविकांची संख्या दिवसेंदिवस वाढत असल्याची माहीती उगमस्थानाच्या संवर्धनासाठी प्रयत्नशील असलेले स्थानिक कार्यकर्ते राजेंद्र हुंडारे, विलास हुंडारे यांनी दिली.

बारामहिने वाहणारे हे दोनही प्रवाह पुढे आम्बवणे गावाच्या म्हणजे सध्याच्या सहारा सिटीत करण्यात आलेल्या तलावाला जाऊन मिळतात. पुढे हाच प्रवाह मुळा नदी म्हणून ओळखला जातो. हीच नदी पुढे 25 की. मी वाहत आल्यावर निवे,ताम्हिणी कडून येणाऱ्या निळा नदीला मुळशी गावाच्या जवळ मिळते. मुळा आणि निळा या दोन नद्याच्या संगमावर टाटा कंपनीने सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी मुळशी धरण बांधले आहे. याच धरणातून आता मुळशी तालुक्यातील अनेक गावांना पिण्यासाठी व नदीकाठच्या गावांना शेतीसाठी पाणी पुरवठा केला जातो. हीच मुळामाई मुळशी धरणात काही काळ स्थिरावल्यानंतर उगमापासून साधारणत : 40 ते 45 की. मी चा प्रवास करून आल्यानंतर पाऊसकाळात शेरे, रावडे आणि पौड येथे उग्र रूप धारण करते. पुढे पुढे तर ती विशाल असे पात्र धारण करते. पिंपरी चिंचवड शहरातून पुढे आल्यावर मुळशी तालुक्यातूनच वाहत येणाऱ्या आपल्या दुसऱ्या बहिणीला म्हणजे मुठा नदीला शिवाजीनगर परिसरात भेटते. या दोघी एकत्रपणे भीमा नदीच्या माध्यमाने उजनी धरणात विलीन होऊन पंढरीला चंद्रभागेच्या माध्यमाने विठ्ठलचरणी लीन झालेल्या पहायला मिळतात. एका अर्थाने मुळेश्वराच्या जवळील गोमुखातून निघालेला हा पाण्याचा प्रवाह जणू काही कानड्या विठ्ठलाला जल अभिषेक करण्यासाठी आणि लाखो भाविकांना स्नान घालुन पवित्र करण्यासाठी निघाला असावा अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

फोटो :
1)देवघर ता. मुळशी येथे मुळा नदीच्या उगमस्थानी बांधलेले मुळेश्वर मंदिर
2) मुळेश्वर मंदिरातील शिवलिंग
3) मुळेश्वर मदिरा शेजारी असलेला बारा महिने वाहनारा उगमस्थानीचा पाण्याचा झरा.
4)मुळेश्वर गावालगत असलेला दुसरा पाण्याचा प्रवाह

शब्दांकन : श्री. प्रदीप पाटील
संकलन सहाय्य : श्री.आकाश मारणे, श्री.सागर शिंदे